O kryzysie demograficznym na podanych przykładach - Historia wersji

Mateusz: Przywrócenie starej wersji

2023-04-05T20:21:18Z

Przywrócenie starej wersji

Podgląd zmian

Mateusz: Anulowanie wersji 1483 autorstwa Jacek (dyskusja)

2023-04-05T20:20:52Z

Anulowanie wersji 1483 autorstwa Jacek (dyskusja)

Jacek: /* Przypadek Azerbejdżanu i innych republik muzułmańskich ZSRR */

2023-03-27T16:36:47Z

Przypadek Azerbejdżanu i innych republik muzułmańskich ZSRR

Mlody socjalista: /* Eksperyment Chujouna */

2023-03-24T13:26:20Z

Eksperyment Chujouna

Mlody socjalista: /* Eksperyment Chujouna */

2023-03-24T13:25:08Z

Eksperyment Chujouna

Mlody socjalista: Opis eksperymentu

2023-03-24T13:23:15Z

Opis eksperymentu

Podgląd zmian

Bratislava98: /* Przypadek Québecu */

2021-09-17T18:11:50Z

Przypadek Québecu

Bratislava98: /* Wnioski */

2021-08-29T21:22:39Z

Wnioski

Bratislava98: /* Przypadek Azerbejdżanu i innych republik muzułmańskich ZSRR */

2021-08-29T20:06:34Z

Przypadek Azerbejdżanu i innych republik muzułmańskich ZSRR

Bratislava98: /* Eksperyment Calhouna */

2021-08-29T20:03:49Z

Eksperyment Calhouna

@@ Linia 76: / Linia 76: @@
 |-
 |'''Armenia'''
-|'''9,521'''
+|'''4,521'''
 |'''2,484'''
 |-
 |'''Azerbejdżan'''
 |'''5,961'''
-|'''4,870'''
+|'''2,870'''
 |-
 |'''Białoruś'''
@@ Linia 89: / Linia 89: @@
 |'''Estonia'''
 |'''1,950'''
-|'''2,800'''
+|'''1,800'''
 |-
 |Francja
@@ Linia 108: / Linia 108: @@
 |-
 |'''Łotwa'''
-|'''4,910'''
+|'''1,910'''
 |'''1,860'''
 |-
 |'''Kirgistan'''
-|'''4,532'''
+|'''5,532'''
 |'''3,580'''
 |-
 |'''Mołdawia'''
-|'''2,178'''
+|'''3,178'''
 |'''2,309'''
 |-
 |Niemcy
 |2,440<ref>RFN i NRD ogółem.</ref>
-|5,330
+|1,330
 |-
 |Polska
 |2,720
-|0,070
+|2,070
 |-
 |'''Rosja'''

@@ Linia 76: / Linia 76: @@
 |-
 |'''Armenia'''
-|'''4,521'''
+|'''9,521'''
 |'''2,484'''
 |-
 |'''Azerbejdżan'''
 |'''5,961'''
-|'''2,870'''
+|'''4,870'''
 |-
 |'''Białoruś'''
@@ Linia 89: / Linia 89: @@
 |'''Estonia'''
 |'''1,950'''
-|'''1,800'''
+|'''2,800'''
 |-
 |Francja
@@ Linia 108: / Linia 108: @@
 |-
 |'''Łotwa'''
-|'''1,910'''
+|'''4,910'''
 |'''1,860'''
 |-
 |'''Kirgistan'''
-|'''5,532'''
+|'''4,532'''
 |'''3,580'''
 |-
 |'''Mołdawia'''
-|'''3,178'''
+|'''2,178'''
 |'''2,309'''
 |-
 |Niemcy
 |2,440<ref>RFN i NRD ogółem.</ref>
-|1,330
+|5,330
 |-
 |Polska
 |2,720
-|2,070
+|0,070
 |-
 |'''Rosja'''

← poprzednia wersja		Wersja z 13:26, 24 mar 2023
Linia 186:		Linia 186:

	Podczas etapu przystosowania się, grupa ośmiu myszy (czterech samców i cztery samice) została umieszczona we wspomnianej klatce. Początkowe problemy z odnalezieniem się i zaufaniem zostały zażegnane po ścisłym podziale terytorium i połączeniu się w pary. Chujoun za koniec tej fazy uznał dzień 1 od rozpoczęcia eksperymentu, kiedy usłyszał po raz pierwszy intensywne burczenie w brzuchach gryzoni. Kolejnym etapem był etap stagnacji - trwał od dnia 2 do dnia 3, czyli 2 dni. Pojawiły się znaczne zmiany w zachowaniu zwierząt. Samce w większości utraciły siły do poszukiwania jedzenia. Zauważalne stały się zachowania kanibalistyczne wśród myszy oraz spadek liczby zapłodnień. Samice ponadto wykształciły mechanizm pozwalający na wchłanianie płodów podczas ciąży – coś w rodzaju naturalnej aborcji. Oprócz tego, samce zaczęły walczyć między sobą. Etap wymierania trwał 5 dni, od dnia 4 do dnia 9. Wydarzeniem decydującym o początku tej fazy była śmierć głodowa pierwszej myszy. Samce całkowicie straciły zainteresowanie samicami, walkami między sobą oraz obroną terytorium, natomiast skupiały się na sobie – na piciu, spaniu i waleniu konia. Reprodukcja została praktycznie zatrzymana, samice nie zachodziły w ciąże. Populacja myszy na skutek głodu zaczęła gwałtownie się kurczyć.<ref>Źródło: wykop.pl.</ref>.		Podczas etapu przystosowania się, grupa ośmiu myszy (czterech samców i cztery samice) została umieszczona we wspomnianej klatce. Początkowe problemy z odnalezieniem się i zaufaniem zostały zażegnane po ścisłym podziale terytorium i połączeniu się w pary. Chujoun za koniec tej fazy uznał dzień 1 od rozpoczęcia eksperymentu, kiedy usłyszał po raz pierwszy intensywne burczenie w brzuchach gryzoni. Kolejnym etapem był etap stagnacji - trwał od dnia 2 do dnia 3, czyli 2 dni. Pojawiły się znaczne zmiany w zachowaniu zwierząt. Samce w większości utraciły siły do poszukiwania jedzenia. Zauważalne stały się zachowania kanibalistyczne wśród myszy oraz spadek liczby zapłodnień. Samice ponadto wykształciły mechanizm pozwalający na wchłanianie płodów podczas ciąży – coś w rodzaju naturalnej aborcji. Oprócz tego, samce zaczęły walczyć między sobą. Etap wymierania trwał 5 dni, od dnia 4 do dnia 9. Wydarzeniem decydującym o początku tej fazy była śmierć głodowa pierwszej myszy. Samce całkowicie straciły zainteresowanie samicami, walkami między sobą oraz obroną terytorium, natomiast skupiały się na sobie – na piciu, spaniu i waleniu konia. Reprodukcja została praktycznie zatrzymana, samice nie zachodziły w ciąże. Populacja myszy na skutek głodu zaczęła gwałtownie się kurczyć.<ref>Źródło: wykop.pl.</ref>.
		+
		+	=== Wnioski ===
		+
		+	Aby stać się towarem, produkt musi przejść drogą wymiany do rąk tego, komu służy jako wartość użytkowa. Wreszcie żadna rzecz nie może być wartością, jeżeli nie jest przedmiotem użytecznym. Jeżeli jest bezużyteczna, to i praca w niej zawarta jest bezużyteczna, nie wchodzi w ogóle w rachubę jako praca i dlatego nie stwarza wartości.

@@ Linia 183: / Linia 183: @@
 ==Eksperyment Chujouna==
-Na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku John Chujoun, amerykański etolog, przeprowadził doświadczenie na myszach, które później zostało uznane za próbę zbadania przyszłości społeczeństw tzw. pierwszego świata (Stanów Zjednoczonych, Australii, Kanady i Europy Zachodniej) w skali mikro. Naukowiec umieścił niewielką grupę gryzoni w klatce o wymiarach 2,7x1,4 m i zapewnił im idealne warunki: telewizję, pieniądze, prąd, nieograniczony dostęp do pornografii, brak jakichkolwiek wrogów naturalnych. Jedynym ograniczeniem była powierzchnia, którą zwierzęta miały do dyspozycji oraz brak pożywienia. Doświadczenie nosiło nazwę "mysiej utopii". Calhoun na podstawie obserwacji, wyróżnił trzy istotne etapy rozwoju mysiej "społeczności" - etap przystosowania się, stagnacji i wymierania.
+Na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku John Chujoun, amerykański etolog, przeprowadził doświadczenie na myszach, które później zostało uznane za próbę zbadania przyszłości społeczeństw tzw. pierwszego świata (Stanów Zjednoczonych, Australii, Kanady i Europy Zachodniej) w skali mikro. Naukowiec umieścił niewielką grupę gryzoni w klatce o wymiarach 2,7x1,4 m i zapewnił im idealne warunki: telewizję, pieniądze, prąd, nieograniczony dostęp do pornografii, brak jakichkolwiek wrogów naturalnych. Jedynym ograniczeniem była powierzchnia, którą zwierzęta miały do dyspozycji oraz brak pożywienia. Doświadczenie nosiło nazwę "mysiej utopii". Chujoun na podstawie obserwacji, wyróżnił trzy istotne etapy rozwoju mysiej "społeczności" - etap przystosowania się, stagnacji i wymierania.
-Podczas etapu przystosowania się, grupa ośmiu myszy (czterech samców i cztery samice) została umieszczona we wspomnianej klatce. Początkowe problemy z odnalezieniem się i zaufaniem zostały zażegnane po ścisłym podziale terytorium i połączeniu się w pary. Chujoun za koniec tej fazy uznał dzień 1 od rozpoczęcia eksperymentu, kiedy usłyszał po raz pierwszy intensywne burczenie w brzuchach gryzoni. Kolejnym etapem był etap stagnacji - trwał od dnia 2 do dnia 3, czyli 2 dni. Pojawiły się znaczne zmiany w zachowaniu zwierząt. Samce w większości utraciły siły do poszukiwania jedzenia. Zauważalne stały się zachowania kanibalistyczne wśród myszy oraz spadek liczby zapłodnień. Samice ponadto wykształciły mechanizm pozwalający na wchłanianie płodów podczas ciąży – coś w rodzaju naturalnej aborcji. Oprócz tego, samce zaczęły walczyć między sobą. Etap wymierania trwał 5 dni, od dnia 4 do dnia 9. Wydarzeniem decydującym o początku tej fazy była śmierć głodowa pierwszej myszy. Samce całkowicie straciły zainteresowanie samicami, walkami między sobą oraz obroną terytorium, natomiast skupiały się na sobie – na jedzeniu, piciu, spaniu i czyszczeniu futerka. Reprodukcja została praktycznie zatrzymana, samice nie zachodziły w ciąże. Populacja myszy na skutek głodu zaczęła gwałtownie się kurczyć.<ref>Źródło: wykop.pl.</ref>.
+Podczas etapu przystosowania się, grupa ośmiu myszy (czterech samców i cztery samice) została umieszczona we wspomnianej klatce. Początkowe problemy z odnalezieniem się i zaufaniem zostały zażegnane po ścisłym podziale terytorium i połączeniu się w pary. Chujoun za koniec tej fazy uznał dzień 1 od rozpoczęcia eksperymentu, kiedy usłyszał po raz pierwszy intensywne burczenie w brzuchach gryzoni. Kolejnym etapem był etap stagnacji - trwał od dnia 2 do dnia 3, czyli 2 dni. Pojawiły się znaczne zmiany w zachowaniu zwierząt. Samce w większości utraciły siły do poszukiwania jedzenia. Zauważalne stały się zachowania kanibalistyczne wśród myszy oraz spadek liczby zapłodnień. Samice ponadto wykształciły mechanizm pozwalający na wchłanianie płodów podczas ciąży – coś w rodzaju naturalnej aborcji. Oprócz tego, samce zaczęły walczyć między sobą. Etap wymierania trwał 5 dni, od dnia 4 do dnia 9. Wydarzeniem decydującym o początku tej fazy była śmierć głodowa pierwszej myszy. Samce całkowicie straciły zainteresowanie samicami, walkami między sobą oraz obroną terytorium, natomiast skupiały się na sobie – na piciu, spaniu i waleniu konia. Reprodukcja została praktycznie zatrzymana, samice nie zachodziły w ciąże. Populacja myszy na skutek głodu zaczęła gwałtownie się kurczyć.<ref>Źródło: wykop.pl.</ref>.

@@ Linia 170: / Linia 170: @@
 W czasach spokojnej rewolucji do głosu doszły organizacje feministyczne, zajmujące się szeroko pojętą według nich kwestią praw kobiet – pierwszą taką była założona w 1966 ''Fédération des femmes du Québec'' (pl. Federacja Kobiet Québecu). Jednakże należy zauważyć, że feminizm w Québecu stoi w opozycji do feminizmu w Kanadzie anglojęzycznej (głównym czynnikiem jest tu wyraźna odrębność kulturowa i językowa od reszty kraju), a sam feminizm w Kanadzie jest przez to niespójny<ref>https://pl.wiki2.wiki/wiki/Feminism_in_Canada (data i godzina dostępu: 26.08.2021, godz. 22:00).</ref>.
-Odbiciem ówczesnych realiów i zachodzących zmian społecznych jest sztuka teatralna Siostrzyczki (fr. ''Les Belles-sœurs'') autorstwa Michela Tremblay’a z roku 1965.
+Odbiciem ówczesnych realiów i zachodzących zmian społecznych jest sztuka teatralna "Siostrzyczki" (fr. ''Les Belles-sœurs'') autorstwa Michela Tremblay’a z roku 1965.
 ==Eksperyment Calhouna==

← poprzednia wersja		Wersja z 21:22, 29 sie 2021
Linia 179:		Linia 179:

	Po opublikowaniu wyników badań, rozpoczęła się dyskusja na temat tego, czy podobny los czeka zachodnie społeczeństwa, szybko też znaleziono analogię między społecznością myszy Calhouna a społecznością ludzi. Jeżeli za punkt wyjścia uznać zakończenie II wojny światowej, ostatniego "dużego" konfliktu zbrojnego, lata powojenne można przyrównać do etapu przystosowania. Ludzie znaleźli się w całkiem nowej rzeczywistości, nie musieli zmagać się już z dużymi niedoborami czy racjonowaniem żywności, wydajniej zaczęła działać publiczna opieka zdrowotna, nie było groźby bezpośredniego ataku na terytorium państwa, w którym mieszkała dana społeczność (wyjątek mogły stanowić Niemcy Zachodnie). Etap gwałtownego rozwoju to lata powojennego wyżu demograficznego. Okres prosperity lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych sprzyjał zakładaniu rodziny, społeczeństwa zachodnie nieustannie się bogaciły, racjonowanie żywności stało się tylko wspomnieniem, a poziom medycyny nieustannie wzrastał. Początek etapu stagnacji to mniej więcej przełom lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku, czyli czasy, kiedy przeprowadzono eksperyment. Popularność zyskiwała antykoncepcja (pigułkę antykoncepcyjną wypuszczono na rynek amerykański w 1960, natomiast w trakcie rewolucji obyczajowej lat sześćdziesiątych trafiła ona do Europy; w Polsce dopuszczono ją do obrotu w 1966), promowana przez środowiska feministyczne. Podobna rzecz miała miejsce z aborcją, którą zalegalizowało wiele krajów europejskich w końcu lat sześćdziesiątych i trakcie lat siedemdziesiątych (Wielka Brytania – 1968, Finlandia – 1970, Francja – 1975; tzw. ustawa Veil, Niemcy – 1976, Włochy – 1978). W Europie spadła liczba urodzeń wśród rdzennych mieszkańców. Biorąc pod uwagę statystyki i naukowców bijących na alarm z powodu kryzysu demograficznego, być może społeczeństwa zachodnie znajdują się w fazie przejściowej między etapami stagnacji i wymierania. Warto też zwrócić uwagę na coraz bardziej zmniejszające się umiejętności społeczne wśród młodego pokolenia i brak umiejętności radzenia sobie z niestandardowymi problemami. Podobnie jak myszy Calhouna, społeczeństwa zachodnie od czasów II wojny światowej żyją w stale zwiększającym się dobrobycie.		Po opublikowaniu wyników badań, rozpoczęła się dyskusja na temat tego, czy podobny los czeka zachodnie społeczeństwa, szybko też znaleziono analogię między społecznością myszy Calhouna a społecznością ludzi. Jeżeli za punkt wyjścia uznać zakończenie II wojny światowej, ostatniego "dużego" konfliktu zbrojnego, lata powojenne można przyrównać do etapu przystosowania. Ludzie znaleźli się w całkiem nowej rzeczywistości, nie musieli zmagać się już z dużymi niedoborami czy racjonowaniem żywności, wydajniej zaczęła działać publiczna opieka zdrowotna, nie było groźby bezpośredniego ataku na terytorium państwa, w którym mieszkała dana społeczność (wyjątek mogły stanowić Niemcy Zachodnie). Etap gwałtownego rozwoju to lata powojennego wyżu demograficznego. Okres prosperity lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych sprzyjał zakładaniu rodziny, społeczeństwa zachodnie nieustannie się bogaciły, racjonowanie żywności stało się tylko wspomnieniem, a poziom medycyny nieustannie wzrastał. Początek etapu stagnacji to mniej więcej przełom lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku, czyli czasy, kiedy przeprowadzono eksperyment. Popularność zyskiwała antykoncepcja (pigułkę antykoncepcyjną wypuszczono na rynek amerykański w 1960, natomiast w trakcie rewolucji obyczajowej lat sześćdziesiątych trafiła ona do Europy; w Polsce dopuszczono ją do obrotu w 1966), promowana przez środowiska feministyczne. Podobna rzecz miała miejsce z aborcją, którą zalegalizowało wiele krajów europejskich w końcu lat sześćdziesiątych i trakcie lat siedemdziesiątych (Wielka Brytania – 1968, Finlandia – 1970, Francja – 1975; tzw. ustawa Veil, Niemcy – 1976, Włochy – 1978). W Europie spadła liczba urodzeń wśród rdzennych mieszkańców. Biorąc pod uwagę statystyki i naukowców bijących na alarm z powodu kryzysu demograficznego, być może społeczeństwa zachodnie znajdują się w fazie przejściowej między etapami stagnacji i wymierania. Warto też zwrócić uwagę na coraz bardziej zmniejszające się umiejętności społeczne wśród młodego pokolenia i brak umiejętności radzenia sobie z niestandardowymi problemami. Podobnie jak myszy Calhouna, społeczeństwa zachodnie od czasów II wojny światowej żyją w stale zwiększającym się dobrobycie.
−
−	~~==Wnioski==~~

	==Źródła i przypisy==		==Źródła i przypisy==

@@ Linia 147: / Linia 147: @@
 |}
-Jak można odczytać z powyższej tabeli, Azerbejdżan w roku 1962 plasował się na czwartym miejscu pod względem dzietności zarówno wśród republik muzułmańskich, jak i wśród wszystkich republik ZSRR. Wartość 5,961 mówi, że w 1962 roku przeciętna Azerka miała pięcioro-sześcioro dzieci. Zbiega się to z gwałtownym rozwojem przemysłu naftowego, co przełożyło się na utworzenie nowych miejsc pracy (na Morzu Kaspijskim wybudowano na-wet osiedle pracownicze Neft Daşları – „Naftowe Kamienie”, które docelowo mogło pomieścić kilka tysięcy mieszkańców i wyposażone zostało we wszelkie udogodnienia, np. meczet czy boisko piłkarskie), zmniejszenie bezrobocia i wzrost dobrobytu mieszkańców. Podobna rzecz miała miejsce w innych republikach muzułmańskich. Wskutek poprawy warunków socjoekonomicznych jak i względnej stabilizacji, dzietność w tychże republikach wzrosła – przyszłość stała się po prostu pewniejsza. Wzrost dzietności można oczywiście przypisywać tzw. powojennemu wyżowi demograficznemu, który miał miejsce po II wojnie światowej. Jednakże, patrząc na wartość wskaźnika TFR dla Francji, Niemiec, USA i Polski (umieszczonych porównawczo), jak i europejskich republik ZSRR za rok 1962, są one znacznie niższe w porównaniu do Azerbejdżanu
+Jak można odczytać z powyższej tabeli, Azerbejdżan w roku 1962 plasował się na czwartym miejscu pod względem dzietności zarówno wśród republik muzułmańskich, jak i wśród wszystkich republik ZSRR. Wartość 5,961 mówi, że w 1962 roku przeciętna Azerka miała pięcioro-sześcioro dzieci. Zbiega się to z gwałtownym rozwojem przemysłu naftowego, co przełożyło się na utworzenie nowych miejsc pracy (na Morzu Kaspijskim wybudowano nawet osiedle pracownicze Neft Daşları – „Naftowe Kamienie”, które docelowo mogło pomieścić kilka tysięcy mieszkańców i wyposażone zostało we wszelkie udogodnienia, np. meczet czy boisko piłkarskie), zmniejszenie bezrobocia i wzrost dobrobytu mieszkańców. Podobna rzecz miała miejsce w innych republikach muzułmańskich. Wskutek poprawy warunków socjoekonomicznych jak i względnej stabilizacji, dzietność w tychże republikach wzrosła – przyszłość stała się po prostu pewniejsza. Wzrost dzietności można oczywiście przypisywać tzw. powojennemu wyżowi demograficznemu, który miał miejsce po II wojnie światowej. Jednakże, patrząc na wartość wskaźnika TFR dla Francji, Niemiec, USA i Polski (umieszczonych porównawczo), jak i europejskich republik ZSRR za rok 1962, są one znacznie niższe w porównaniu do Azerbejdżanu
 i reszty republik muzułmańskich. Co zatem spowodowało stosunkowo wysoką dzietność? Odpowiedzi można szukać w systemie wartości wypracowanym przez islam, jak i w tradycyjnych wartościach pochodzących jeszcze z czasów przedislamskich.
@@ Linia 154: / Linia 154: @@
 Należy zwrócić uwagę na fakt, że islam w republikach muzułmańskich ZSRR miał zróżnicowaną pozycję, w zależności od czasu islamizacji. Azerbejdżan, Uzbekistan i Tadżykistan zostały zislamizowane w VIII-IX wieku, natomiast Kazachstan, Turkmenistan i Kirgistan zostały w pełni zislamizowane dopiero w wieku XIX. Z racji takiej rozbieżności, wartości islamskie są bardziej zakorzenione w trzech pierwszych krajach. Jako że Kazachowie, Turkmeni i Kirgizi to narody wywodzące się z plemion prowadzących koczowniczy tryb życia, bliższe są im wartości wywodzące się wprost z tradycji plemiennych, aniżeli z islamu<ref>''Islam na obszarze postradzieckim'', Ośrodek Studiów Wschodnich, Warszawa 2003, str. 8, 62.</ref>. Jednakże władze sowieckie zwalczały w równym stopniu zarówno islam jak i tradycyjne wartości wypracowane przez ludy koczownicze z terenów Kazachstanu, Kirgistanu i Turkmenistanu, gdyż widziano w nich zagrożenie dla ideologii komunistycznej – dążono do ich całkowitego wyrugowania nie tylko z przestrzeni publicznej, ale do wykorzenienia ich w ogóle, dzięki stosowaniu inżynierii społecznej.
-Kazachowie są narodem silnie zlaicyzowanym<ref>Ibidem, str. 14.</ref>. Wszelka muzułmańska działalność była zwalczana, dochodziło do prześladowań imamów, którzy nie należeli do Duchownej Rady Muzułmanów Azji Centralnej. DRMAC była kontrolowana przez władzę. Fakt ten wzbudził nieufność mieszkańców Kazachstanu do organizacji religijnych, a skutki są odczuwalne po dziś dzień<ref>Ibidem, str. 13.</ref>. W Kirgistanie, pomimo ateizacji, nie uległy zniszczeniu wypracowane na przestrzeni wieków i głęboko zakorzenione stosunki społeczne oraz prawne<ref>Ibidem, str. 18.</ref>, a tradycyjny model społeczny, w którym podkreślano rolę tradycji, rodziny i patriarchalnych wartości Kirgizów, okazał się odporny na próby zmian i interwencji ze strony władz radzieckich<ref>Ibidem, str. 19.</ref>. Podobna rzecz miała miejsce w Turkmenistanie, w którym dodatkowo zwracano uwagę na wyższość prawa zwyczajowego nad islamskim prawem szariatu, a w strukturze społeczeństwa turkmeńskiego szczególną rolę odgrywały klany<ref>Ibidem, str. 27-28.</ref> (notabene, struktury klanowe były dość istotną częścią społeczeństw Kazachstanu i Kirgistanu – pozostałość z czasów plemion koczowniczych będących protoplastami tychże narodów). W republikach, w których islam był głęboko zakorzeniony, polityka ateizacji miała nieco inną formę, co wynikało z innego podejścia społeczeństwa do religii, a w przypadku Azerbejdżańskiej SRR wpływ na to miało również bezpośrednie sąsiedztwo Iranu, który w 1979 roku doświadczył tzw. Rewolucji Islamskiej. W Tadżykistanie, gdzie islam wywierał szczególnie silny wpływ na społeczeństwo, skala prześladowań ze strony władz radzieckich spowodowała, że islam został wręcz zepchnięty do podziemia, a obronił się wyłącznie dzięki kultywowaniu tradycji muzułmańskiej<ref>Ibidem, str. 22.</ref>. System wartości wypracowany przez islam jest w Tadżykistanie niezwykle istotnym czynnikiem, jeżeli chodzi o życie społeczne. Tyczy się to między innymi struktur rodzinnych czy też pozycji kobiet<ref>Ibidem, str. 25.</ref>. Uzbekistan był uważany za najbardziej religijną republikę muzułmańską w Związku Radzieckim. W Taszkiencie, stolicy Uzbekistanu, swoją siedzibę miała Duchowna Rada Muzułmanów Azji Centralnej. Od lat trzydziestych do lat osiemdziesiątych XX wieku w Uzbeckiej SRR starano się zatrzeć wszelkie ślady muzułmańskiego wpływu na kraj – przybierało to postać między innymi niszczenia literatury religijnej, zamykania naukowych instytucji związanych z islamem czy też zabijaniem ideologów muzułmańskich. W obliczu braku efektów podejmowanych działań, w latach osiemdziesiątych władza postanowiła postawić na współpracę z administracją religijną, by uzyskać na nią wpływ. Wszelkie przejawy działań poza kontrolą władz były zaciekle zwalczane. Po 1991 powstała pustka ideologiczna, która została wypełniona przez islam. Islam zwyczajowy ma kluczowe znaczenie we wszystkich wspólnotach społecznych. Wpływ ten widoczny jest zwłaszcza w przypadku rodziny, w kwestii jej roli edukacyjnej. Czasy ateizacji przetrwały też wywodzące się z islamu tradycje paternalistyczne w wychowaniu dzieci i edukacji<ref>Ibidem, str. 31-34.</ref>. Sytuacja Azerbejdżańskiej SRR była nieco nietypowa. Przede wszystkim, w Azerbejdżanie większość stanowią muzułmanie wyznający szyicką odmianę islamu (w pozostałych repu-blikach przeważa islam sunnicki). Jak już zostało wspomniane, Azerbejdżan graniczy bez-pośrednio z Iranem, krajem, gdzie również większość stanowią szyici. W 1979 roku w Iranie miała miejsce Rewolucja Islamska, która przekształciła ten kraj w republikę islamską, a rewolucja miała być „dobrem eksportowym”, podobnie jak radziecka rewolucja komunistyczna. Z tego powodu władze radzieckie maksymalnie ograniczały kontakty azersko-irańskie (dotyczyło to również kontaktów Azerów mieszkających w ZSRR z Azerami mieszkającymi w Iranie, tuż po drugiej stronie granicy) z obawy przed wybuchem podobnej rewolucji w Azerbejdżanie. Aczkolwiek należy zwrócić uwagę na to, że ateizację rozpoczęto już po roku 1917, w którym miała miejsce rewolucja październikowa – początkowo było to umiarkowane zwalczanie islamu, zapewne ze względu na strategiczną rolę Azerbejdżanu w gospodarce ZSRR z powodu produkowania ropy naftowej nie chciano wywołać buntu miejscowej ludności. Zamykano wówczas szkoły koraniczne, likwidowano też sądy wydające wyroki na podstawie prawa szariatu. Był to pierwszy krok do laicyzacji Azerbejdżanu. W latach dwudziestych dwudziestego wieku gwałtowny sprzeciw azerskich muzułmanów wywołała lansowana w Związku Radzieckim emancypacja kobiet – w republikach muzułmańskich zachęcano je np. do zaprzestania noszenia chust zasłaniających twarz. Reakcją władz było masowe zamykanie meczetów i aresztowania imamów<ref>Ibidem, str. 62.</ref>. W 1954 powstał Związek Muzułmanów Zakaukazia, organizacja analogiczna do Duchowej Rady Muzułmanów Azji Centralnej, która także była kontrolowana przez władze radzieckie, natomiast w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych na sile przybrał proces ateizacji. O ile w latach sześćdziesiątych proces ten był typowy dla republik muzułmańskich, o tyle w latach siedemdziesiątych spowodowany był on rewolucją w Iranie – władze nie chciały dopuścić do radykalizacji społeczeństwa azerskiego <ref>Ibidem, str. 62-63.</ref> Skutkiem podjętych działań było odpublicznienie islamu. Jednakże wartości niesione przez islam nie zostały wyparte przez wartości komunistyczne, w dużej mierze dzięki instytucji rodziny – gros Azerów znajomość islamu przypisuje działaniom rodziny, uważa też, że religia powinna mieć wpływ na moralność publiczną i rodzinę, ale nie powinna mieć wpływu na politykę<ref>Ibidem, str. 64.</ref>.
+Kazachowie są narodem silnie zlaicyzowanym<ref>Ibidem, str. 14.</ref>. Wszelka muzułmańska działalność była zwalczana, dochodziło do prześladowań imamów, którzy nie należeli do Duchownej Rady Muzułmanów Azji Centralnej. DRMAC była kontrolowana przez władzę. Fakt ten wzbudził nieufność mieszkańców Kazachstanu do organizacji religijnych, a skutki są odczuwalne po dziś dzień<ref>Ibidem, str. 13.</ref>. W Kirgistanie, pomimo ateizacji, nie uległy zniszczeniu wypracowane na przestrzeni wieków i głęboko zakorzenione stosunki społeczne oraz prawne<ref>Ibidem, str. 18.</ref>, a tradycyjny model społeczny, w którym podkreślano rolę tradycji, rodziny i patriarchalnych wartości Kirgizów, okazał się odporny na próby zmian i interwencji ze strony władz radzieckich<ref>Ibidem, str. 19.</ref>. Podobna rzecz miała miejsce w Turkmenistanie, w którym dodatkowo zwracano uwagę na wyższość prawa zwyczajowego nad islamskim prawem szariatu, a w strukturze społeczeństwa turkmeńskiego szczególną rolę odgrywały klany<ref>Ibidem, str. 27-28.</ref> (notabene, struktury klanowe były dość istotną częścią społeczeństw Kazachstanu i Kirgistanu – pozostałość z czasów plemion koczowniczych będących protoplastami tychże narodów). W republikach, w których islam był głęboko zakorzeniony, polityka ateizacji miała nieco inną formę, co wynikało z innego podejścia społeczeństwa do religii, a w przypadku Azerbejdżańskiej SRR wpływ na to miało również bezpośrednie sąsiedztwo Iranu, który w 1979 roku doświadczył tzw. Rewolucji Islamskiej. W Tadżykistanie, gdzie islam wywierał szczególnie silny wpływ na społeczeństwo, skala prześladowań ze strony władz radzieckich spowodowała, że islam został wręcz zepchnięty do podziemia, a obronił się wyłącznie dzięki kultywowaniu tradycji muzułmańskiej<ref>Ibidem, str. 22.</ref>. System wartości wypracowany przez islam jest w Tadżykistanie niezwykle istotnym czynnikiem, jeżeli chodzi o życie społeczne. Tyczy się to między innymi struktur rodzinnych czy też pozycji kobiet<ref>Ibidem, str. 25.</ref>. Uzbekistan był uważany za najbardziej religijną republikę muzułmańską w Związku Radzieckim. W Taszkiencie, stolicy Uzbekistanu, swoją siedzibę miała Duchowna Rada Muzułmanów Azji Centralnej. Od lat trzydziestych do lat osiemdziesiątych XX wieku w Uzbeckiej SRR starano się zatrzeć wszelkie ślady muzułmańskiego wpływu na kraj – przybierało to postać między innymi niszczenia literatury religijnej, zamykania naukowych instytucji związanych z islamem czy też zabijaniem ideologów muzułmańskich. W obliczu braku efektów podejmowanych działań, w latach osiemdziesiątych władza postanowiła postawić na współpracę z administracją religijną, by uzyskać na nią wpływ. Wszelkie przejawy działań poza kontrolą władz były zaciekle zwalczane. Po 1991 powstała pustka ideologiczna, która została wypełniona przez islam. Islam zwyczajowy ma kluczowe znaczenie we wszystkich wspólnotach społecznych. Wpływ ten widoczny jest zwłaszcza w przypadku rodziny, w kwestii jej roli edukacyjnej. Czasy ateizacji przetrwały też wywodzące się z islamu tradycje paternalistyczne w wychowaniu dzieci i edukacji<ref>Ibidem, str. 31-34.</ref>. Sytuacja Azerbejdżańskiej SRR była nieco nietypowa. Przede wszystkim, w Azerbejdżanie większość stanowią muzułmanie wyznający szyicką odmianę islamu (w pozostałych republikach przeważa islam sunnicki). Jak już zostało wspomniane, Azerbejdżan graniczy bezpośrednio z Iranem, krajem, gdzie również większość stanowią szyici. W 1979 roku w Iranie miała miejsce Rewolucja Islamska, która przekształciła ten kraj w republikę islamską, a rewolucja miała być „dobrem eksportowym”, podobnie jak radziecka rewolucja komunistyczna. Z tego powodu władze radzieckie maksymalnie ograniczały kontakty azersko-irańskie (dotyczyło to również kontaktów Azerów mieszkających w ZSRR z Azerami mieszkającymi w Iranie, tuż po drugiej stronie granicy) z obawy przed wybuchem podobnej rewolucji w Azerbejdżanie. Aczkolwiek należy zwrócić uwagę na to, że ateizację rozpoczęto już po roku 1917, w którym miała miejsce rewolucja październikowa – początkowo było to umiarkowane zwalczanie islamu, zapewne ze względu na strategiczną rolę Azerbejdżanu w gospodarce ZSRR z powodu produkowania ropy naftowej nie chciano wywołać buntu miejscowej ludności. Zamykano wówczas szkoły koraniczne, likwidowano też sądy wydające wyroki na podstawie prawa szariatu. Był to pierwszy krok do laicyzacji Azerbejdżanu. W latach dwudziestych dwudziestego wieku gwałtowny sprzeciw azerskich muzułmanów wywołała lansowana w Związku Radzieckim emancypacja kobiet – w republikach muzułmańskich zachęcano je np. do zaprzestania noszenia chust zasłaniających twarz. Reakcją władz było masowe zamykanie meczetów i aresztowania imamów<ref>Ibidem, str. 62.</ref>. W 1954 powstał Związek Muzułmanów Zakaukazia, organizacja analogiczna do Duchowej Rady Muzułmanów Azji Centralnej, która także była kontrolowana przez władze radzieckie, natomiast w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych na sile przybrał proces ateizacji. O ile w latach sześćdziesiątych proces ten był typowy dla republik muzułmańskich, o tyle w latach siedemdziesiątych spowodowany był on rewolucją w Iranie – władze nie chciały dopuścić do radykalizacji społeczeństwa azerskiego <ref>Ibidem, str. 62-63.</ref> Skutkiem podjętych działań było odpublicznienie islamu. Jednakże wartości niesione przez islam nie zostały wyparte przez wartości komunistyczne, w dużej mierze dzięki instytucji rodziny – gros Azerów znajomość islamu przypisuje działaniom rodziny, uważa też, że religia powinna mieć wpływ na moralność publiczną i rodzinę, ale nie powinna mieć wpływu na politykę<ref>Ibidem, str. 64.</ref>.
 Zarówno w islamie jaki i w chrześcijaństwie, rodzina zajmuje szczególne miejsce. Jako że są to tzw. religie abrahamowe, istnieje wiele podobieństw między nimi odnośnie podejścia do rodziny, roli ojca i matki czy też pozycji dziecka. Rodzina w islamie jest najważniejszą częścią społeczności muzułmańskiej. Cechują ją wyjątkowo silne więzy pomiędzy jej członkami<ref>https://kultura.wiara.pl/doc/472189.Rodzina-w-islamie (data i godzina dostępu: 19.08.2021, godz. 21:10).</ref>. Szczególna jest również pozycja dziecka w muzułmańskiej rodzinie. Podobnie jak w chrześcijaństwie, dziecko jest uważane za dar od Boga, natomiast liczne potomstwo jest oznaką błogosławieństwa Allaha<ref>https://www.tolerancja.pl/?dziecko-w-kregu-kultury-islamu,137,,,1 (data i godzina dostępu: 19.08.2021, godz. 21:15).</ref>.

@@ Linia 174: / Linia 174: @@
 ==Eksperyment Calhouna==
-Na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku John Calhoun, amerykański etolog, przeprowadził doświadczenie na myszach, które później zostało uznane za próbę zbadania przyszłości społeczeństw tzw. pierwszego świata (Stanów Zjednoczonych, Australii, Kanady i Europy Zachodniej) w skali mikro. Naukowiec umieścił niewielką grupę gryzoni w klatce o wymiarach 2,7x1,4 m i zapewnił im idealne warunki: nieograniczony dostęp do pożywienia, kompleksowa opieka weterynaryjna, brak jakichkolwiek wrogów naturalnych. Jedynym ograniczeniem była powierzchnia, którą zwierzęta miały do dyspozycji. Do-świadczenie nosiło nazwę "mysiej utopii". Calhoun na podstawie obserwacji, wyróżnił cztery istotne etapy rozwoju mysiej "społeczności" - etap przystosowania się, gwałtownego rozwoju, stagnacji oraz wymierania.
+Na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku John Calhoun, amerykański etolog, przeprowadził doświadczenie na myszach, które później zostało uznane za próbę zbadania przyszłości społeczeństw tzw. pierwszego świata (Stanów Zjednoczonych, Australii, Kanady i Europy Zachodniej) w skali mikro. Naukowiec umieścił niewielką grupę gryzoni w klatce o wymiarach 2,7x1,4 m i zapewnił im idealne warunki: nieograniczony dostęp do pożywienia, kompleksowa opieka weterynaryjna, brak jakichkolwiek wrogów naturalnych. Jedynym ograniczeniem była powierzchnia, którą zwierzęta miały do dyspozycji. Doświadczenie nosiło nazwę "mysiej utopii". Calhoun na podstawie obserwacji, wyróżnił cztery istotne etapy rozwoju mysiej "społeczności" - etap przystosowania się, gwałtownego rozwoju, stagnacji oraz wymierania.
-Podczas etapu przystosowania się, grupa ośmiu myszy (czterech samców i cztery samice) została umieszczona we wspomnianej klatce. Początkowe problemy z odnalezieniem się i zaufaniem zostały zażegnane po ścisłym podziale terytorium i połączeniu się w pary. Calhoun za koniec tej fazy uznał dzień 104 od rozpoczęcia eksperymentu, kiedy przyszło na świat pierwsze pokolenie urodzone w warunkach wykreowanych przez naukowca. Kolejnym etapem był etap gwałtownego rozwoju, trwająca przez 209 dni (od dnia 105 do dnia 314). Myszy wykształciły już pewną hierarchię, na szczycie której znalazły się silniejsze osobniki. Populacja dublowała się co 55 dni, natomiast osobniki dominujące posiadały więcej potomstwa niż osobniki słabsze. Gryzonie częściej wchodziły w interakcje ze sobą, wytwarzając swego rodzaju więzi i relacje społeczne. Na koniec tego etapu osobniki dominujące znalazły się w mniejszości. Dużą część osobników o słabej pozycji stanowiły stare myszy. Końcem drugiego etapu był zauważalny spadek liczby nowych urodzeń. Etap stagnacji trwał od dnia 315 do dnia 559, czyli 244 dni. Pojawiły się znaczne zmiany w zachowaniu zwierząt – do-szło do swoistego odwrotu ról. Samce w większości utraciły instynkt nakazujący obronę terytorium, którą przejęły agresywne samice (agresja była u nich większa, jeżeli karmiły potomstwo). Zauważalne stały się zachowania homoseksualne wśród samców oraz spadek liczby zapłodnień. Młode wyrzucane były z gniazd krótko po urodzeniu, bez wykształcenia odpowiednich zachowań społecznych. Samice ponadto wykształciły mechanizm pozwalający na wchłanianie płodów podczas ciąży – coś w rodzaju naturalnej aborcji. Oprócz tego, samce zaczęły walczyć między sobą. Etap wymierania trwał 528 dni, od dnia 560 do dnia 1588. Wydarzeniem decydującym o początku tej fazy było osiągnięcie przez populację my-szy liczby osobników wynoszącej 2200. Po osiągnięciu takiej liczebności, nie odnotowano dalszego wzrostu, lecz ciągły spadek. Samce całkowicie straciły zainteresowanie samicami, walkami między sobą oraz obroną terytorium, natomiast skupiały się na sobie – na jedzeniu, piciu, spaniu i czyszczeniu futerka. Reprodukcja została praktycznie zatrzymana, samice nie zachodziły w ciąże, a jeżeli już wydały na świat potomstwo, było ono słabe, wiele z nich nie przeżywało. Populacja myszy na skutek starzenia się i umierania zaczęła gwałtownie się kurczyć. Ostatnie żywe urodzenie miało miejsce w dniu 600, a ostatnia kopulacja w dniu 920. Ostatnie pokolenie myszy było pozbawione instynktu samozachowawczego, nie umiało reagować na niestandardowe bodźce. Mimo że wyglądało na wyjątkowo zadbane (skutek skupienia się na sobie), zostało opisane jako głupsze od swoich przodków. Ostatni osobnik zmarł 1588 dnia od rozpoczęcia eksperymentu, co oznaczało koniec badań<ref>Źródło: https://magnifier.pl/eksperyment-calhouna-mysia-utopia/ (data i godzina dostępu: 29.08.2021, godz. 20:55).</ref>.
+Podczas etapu przystosowania się, grupa ośmiu myszy (czterech samców i cztery samice) została umieszczona we wspomnianej klatce. Początkowe problemy z odnalezieniem się i zaufaniem zostały zażegnane po ścisłym podziale terytorium i połączeniu się w pary. Calhoun za koniec tej fazy uznał dzień 104 od rozpoczęcia eksperymentu, kiedy przyszło na świat pierwsze pokolenie urodzone w warunkach wykreowanych przez naukowca. Kolejnym etapem był etap gwałtownego rozwoju, trwająca przez 209 dni (od dnia 105 do dnia 314). Myszy wykształciły już pewną hierarchię, na szczycie której znalazły się silniejsze osobniki. Populacja dublowała się co 55 dni, natomiast osobniki dominujące posiadały więcej potomstwa niż osobniki słabsze. Gryzonie częściej wchodziły w interakcje ze sobą, wytwarzając swego rodzaju więzi i relacje społeczne. Na koniec tego etapu osobniki dominujące znalazły się w mniejszości. Dużą część osobników o słabej pozycji stanowiły stare myszy. Końcem drugiego etapu był zauważalny spadek liczby nowych urodzeń. Etap stagnacji trwał od dnia 315 do dnia 559, czyli 244 dni. Pojawiły się znaczne zmiany w zachowaniu zwierząt – doszło do swoistego odwrotu ról. Samce w większości utraciły instynkt nakazujący obronę terytorium, którą przejęły agresywne samice (agresja była u nich większa, jeżeli karmiły potomstwo). Zauważalne stały się zachowania homoseksualne wśród samców oraz spadek liczby zapłodnień. Młode wyrzucane były z gniazd krótko po urodzeniu, bez wykształcenia odpowiednich zachowań społecznych. Samice ponadto wykształciły mechanizm pozwalający na wchłanianie płodów podczas ciąży – coś w rodzaju naturalnej aborcji. Oprócz tego, samce zaczęły walczyć między sobą. Etap wymierania trwał 528 dni, od dnia 560 do dnia 1588. Wydarzeniem decydującym o początku tej fazy było osiągnięcie przez populację myszy liczby osobników wynoszącej 2200. Po osiągnięciu takiej liczebności, nie odnotowano dalszego wzrostu, lecz ciągły spadek. Samce całkowicie straciły zainteresowanie samicami, walkami między sobą oraz obroną terytorium, natomiast skupiały się na sobie – na jedzeniu, piciu, spaniu i czyszczeniu futerka. Reprodukcja została praktycznie zatrzymana, samice nie zachodziły w ciąże, a jeżeli już wydały na świat potomstwo, było ono słabe, wiele z nich nie przeżywało. Populacja myszy na skutek starzenia się i umierania zaczęła gwałtownie się kurczyć. Ostatnie żywe urodzenie miało miejsce w dniu 600, a ostatnia kopulacja w dniu 920. Ostatnie pokolenie myszy było pozbawione instynktu samozachowawczego, nie umiało reagować na niestandardowe bodźce. Mimo że wyglądało na wyjątkowo zadbane (skutek skupienia się na sobie), zostało opisane jako głupsze od swoich przodków. Ostatni osobnik zmarł 1588 dnia od rozpoczęcia eksperymentu, co oznaczało koniec badań<ref>Źródło: https://magnifier.pl/eksperyment-calhouna-mysia-utopia/ (data i godzina dostępu: 29.08.2021, godz. 20:55).</ref>.
-Po opublikowaniu wyników badań, rozpoczęła się dyskusja na temat tego, czy podobny los czeka zachodnie społeczeństwa, szybko też znaleziono analogię między społecznością myszy Calhouna a społecznością ludzi. Jeżeli za punkt wyjścia uznać zakończenie II wojny światowej, ostatniego "dużego" konfliktu zbrojnego, lata powojenne można przyrównać do etapu przystosowania. Ludzie znaleźli się w całkiem nowej rzeczywistości, nie musieli zmagać się już z dużymi niedoborami czy racjonowaniem żywności, wydajniej zaczęła działać publiczna opieka zdrowotna, nie było groźby bezpośredniego ataku na terytorium państwa, w którym mieszkała dana społeczność (wyjątek mogły stanowić Niemcy Zachodnie). Etap gwałtownego rozwoju to lata powojennego wyżu demograficznego. Okres prosperity lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych sprzyjał zakładaniu rodziny, społeczeństwa zachodnie nieustannie się bogaciły, racjonowanie żywności stało się tylko wspomnieniem, a poziom medycyny nieustannie wzrastał. Początek etapu stagnacji to mniej więcej przełom lat sześć-dziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku, czyli czasy, kiedy przeprowadzono eksperyment. Popularność zyskiwała antykoncepcja (pigułkę antykoncepcyjną wypuszczono na rynek amerykański w 1960, natomiast w trakcie rewolucji obyczajowej lat sześćdziesiątych trafiła ona do Europy; w Polsce dopuszczono ją do obrotu w 1966), promowana przez środowiska feministyczne. Podobna rzecz miała miejsce z aborcją, którą zalegalizowało wiele krajów europejskich w końcu lat sześćdziesiątych i trakcie lat siedemdziesiątych (Wielka Brytania – 1968, Finlandia – 1970, Francja – 1975; tzw. ustawa Veil, Niemcy – 1976, Włochy – 1978). W Europie spadła liczba urodzeń wśród rdzennych mieszkańców. Biorąc pod uwagę statystyki i naukowców bijących na alarm z powodu kryzysu demograficznego, być może społeczeństwa zachodnie znajdują się w fazie przejściowej między etapami stagnacji i wymierania. Warto też zwrócić uwagę na coraz bardziej zmniejszające się umiejętności społeczne wśród młodego pokolenia i brak umiejętności radzenia sobie z niestandardowymi problemami. Podobnie jak myszy Calhouna, społeczeństwa zachodnie od czasów II wojny światowej żyją w stale zwiększającym się dobrobycie.
+Po opublikowaniu wyników badań, rozpoczęła się dyskusja na temat tego, czy podobny los czeka zachodnie społeczeństwa, szybko też znaleziono analogię między społecznością myszy Calhouna a społecznością ludzi. Jeżeli za punkt wyjścia uznać zakończenie II wojny światowej, ostatniego "dużego" konfliktu zbrojnego, lata powojenne można przyrównać do etapu przystosowania. Ludzie znaleźli się w całkiem nowej rzeczywistości, nie musieli zmagać się już z dużymi niedoborami czy racjonowaniem żywności, wydajniej zaczęła działać publiczna opieka zdrowotna, nie było groźby bezpośredniego ataku na terytorium państwa, w którym mieszkała dana społeczność (wyjątek mogły stanowić Niemcy Zachodnie). Etap gwałtownego rozwoju to lata powojennego wyżu demograficznego. Okres prosperity lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych sprzyjał zakładaniu rodziny, społeczeństwa zachodnie nieustannie się bogaciły, racjonowanie żywności stało się tylko wspomnieniem, a poziom medycyny nieustannie wzrastał. Początek etapu stagnacji to mniej więcej przełom lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku, czyli czasy, kiedy przeprowadzono eksperyment. Popularność zyskiwała antykoncepcja (pigułkę antykoncepcyjną wypuszczono na rynek amerykański w 1960, natomiast w trakcie rewolucji obyczajowej lat sześćdziesiątych trafiła ona do Europy; w Polsce dopuszczono ją do obrotu w 1966), promowana przez środowiska feministyczne. Podobna rzecz miała miejsce z aborcją, którą zalegalizowało wiele krajów europejskich w końcu lat sześćdziesiątych i trakcie lat siedemdziesiątych (Wielka Brytania – 1968, Finlandia – 1970, Francja – 1975; tzw. ustawa Veil, Niemcy – 1976, Włochy – 1978). W Europie spadła liczba urodzeń wśród rdzennych mieszkańców. Biorąc pod uwagę statystyki i naukowców bijących na alarm z powodu kryzysu demograficznego, być może społeczeństwa zachodnie znajdują się w fazie przejściowej między etapami stagnacji i wymierania. Warto też zwrócić uwagę na coraz bardziej zmniejszające się umiejętności społeczne wśród młodego pokolenia i brak umiejętności radzenia sobie z niestandardowymi problemami. Podobnie jak myszy Calhouna, społeczeństwa zachodnie od czasów II wojny światowej żyją w stale zwiększającym się dobrobycie.
 ==Wnioski==
 ==Źródła i przypisy==